Euskal iñauterietako pertsonaiak

Iñauteriek mitologiarekin zerikusi zuzenik ez badute ere, bertan agertzen zaizkigun pertsonaia batzuk elezaharretatik ateratakoak dirudite. Sorginak eta akerbeltz, pertsonaia mitologikoak agertzen zaizkigu ihauteri batzutan, eta azken aldian, zenbait herritako ihauterietan sortzen ari diren pertsonaia berriak mitologiatik jasotakoak dira asko eta asko (Lamiak, Jentilak, Basajaun ...). Dena dela, mitologia pertsonaiak nahiz ihauteria pertsonaiak antzinatik datozkigun euskal sinismenekin batu behar ditugu. Ihauteri ohituerak eta pertsonaiak, hain zuzen ere, kristautasuna ailegatu aurretik udaberriko ekinozioaren ospakizunekin zerikusia dute.

Inauteriak
, ihauteak, ihoteak edo haratusteak mundu osoan zehar neguaren bukaera aldera ospatzen diren jaiak dira. haratuste hitzaren sortitza "haragi uztea" ei da eta , mendebaldeko euskaraz erabiltzen da, nahiz eta gaur egun "haragi" eta "utzi" hitzak euskalki hartan ohikoenak ez izan. Azken izen hau mundu osoan zehar erabiltzen den carnaval edo carnivalen parekoena da, hauek latinetik baitatoz: carne (haragi) eta levare (utzi).Hala ere Euskal Herrian iñauteri, ihauteri, haratuste eta iyote gehiagotan erabiltzen dira. Inauteri eleak "inausi" aditzarekin harremana bide dauka, zuhaitzak inausteko garaiarekin, alegia.
Elizak gizartean eragin handia zuen garaian Garizuman penitentzia eta barau aro gogorra egten zen. Horregatik, Garizuman sartu baino lehenagoko aldia alaitasunez eta ohiko giza arauei muzin eginez ospatzen zen Iñauteri festarekin. Ospakizun honetan kristautasunaren aurretik zetozen ohituren zantzuak ere badaude.
Gizarte arauak itogarriagoak ziren garaian ihauteriak garrantzi handiago zuten; ihauterietan dena libre baitzen, gizarte molde guztiak bestelakatzen ziren: eskalea zena aberats bilakatzen zen, gizonezkoa emakume, apeza apezpiku ...
Iraultza hau ez zen agintarien gustokoa. Horregatik behin eta berriro debekatzen saiatzen ziren, edota zigor galantak ezartzen. 1601. urtean Irunean ihauterietan apez batek kardinalearena egiteagatik, gogorki ordaindu behar izan zuen: bi urtez hiritik herbesteraturik, urte an soldatarik gabe eta isun bat ordaindu beharra.
Garai batean, Nafarroan batez ere, Garizuma baino lehenagoko hiru ostegunak ospatu egiten ziren. Lehenbizikoa izakunde, aitakunde edo gizakunde izena hartzen zuen; bigarren ostegunak emakunde edo andrekunde eta azkenak orokunde edo orakunde.

IHAUTERIETAKO PERTSONAIAK

  • Mundakan

En Mundaka se celebran unos carnavales muy curiosos en los que participan los hombres, a través de los atorras, y las mujeres, mediante las lamiak.

Los atorras, anualmente, comienzan su andar por Mundaka, frente la casa de José María Egileor, uno de los impulsores de esta celebración durante la Guerra Civil y los años de la dictadura, y lo hacen con la primera de las canciones, titulada Aratuste y que dice “Aratuste zara, Aratuste, mundakarrentzat egun obarik ez”, -Carnaval, Carnaval, para los mundakarras no hay un día mejor-, recalca el estribillo de la pieza.

Tras un multitudinario arranque, el séquito, compuesto por unas doscientas personas y un gran número de instrumentos de cuerda, acordeones y panderos, continuó su ronda para llenar de alegría con sus sones todos los rincones de la anteiglesia turística.

La comitiva, está dirigida por la sabia batuta de su director, vestido de etiqueta, en negro, para contrastar con el blanco inmaculado de los atorras. Éstos recorren diferentes calles de Mundaka y llevan a cabo varias paradas obligatorias entre las que destacan las dos residencias de ancianos de la localidad y la calle mayor. En este punto se desarrolla uno de los momentos centrales de la jornada con la interpretación de varias melodías y la presencia de numerosos curiosos.

Mundakan, Igande Inauterian, gizon eta mutil talde handi bat kaleratzen da, musika jo eta abesten. Atorrak dira hauek. Zuri-zuri jantzita joaten dira guztiak, musika bandaren zuzendaria izan ezik; frak beltza eta kolore bereko kapela eramaten ditu soinean. Musikariek burko-azala janzten dute buruan, batzuetan aurpegia bistan utzita eta beste batzuetan aurpegia estalita; burko-azalean farfailek eratzen duten zirrikituetatik begiratzen dute aurpegia estalirik daramatenean. Aurpegia bistan daramatenek bibote eta papilote handiak pintatzen dituzte beren aurpegietan.

Antzina, kirruz egiten zituzten soineko zuriak, gaur egun, berriz, edozein oihal zurik balio du. Soinekoa aipatu arren, gona daramate soinean; eta ez bakarra, bi baizik. Bata ohi bezala jarrita, eta, bestea, burutik sartuta, atorra balitz legez. Horrexegatik esaten diete atorrak.

Herriko kaleetan ibili ondoren, kantatu eta kantatu, portura abiatzen dira zuzendariaren gidaritzapean. Portuan, petril gainera igo eta banan-banan ilaran jartzen dira guztiak. Han egiten dute ekitaldirik ederrena. Urtean-urtean kantu berri bat asmatzen dute egun honetarako, eta, kantatzeko orduan, kantu berri honetaz gainera aurreko urteetako abestiak ere izaten dituzte kantatzeko gai. Abesti zahar gehienen letra bitxia da; gehienetan letrak ulertezinak dira. Hona hemen zatitxo bat, adibide gisa:

"Moja budi tajua

Artatxorio lakua

Samurri rhudiantar

O cualquier txori zantar".

Egun honetan, Mundakan, beste herri batzuetan bezala, tostadak jateko ohitura dago. Antzina, atorrak balkoietatik sukaldeetara sartu eta etxeko andreak prestatutako tostadak lapurtzeko ohitura zegoen.

Azken urteotan ohitura berria sortu da Mundakan: lamiena. Lamia jantzita kaleratzen da neska koadrila bat egun berean. Gutxika-gutxika ohiturak aldatuz doaz, eta emakumeek izan dute azken urteotan beren lekua Inauterietan.

 

  • Zalduondon

En Zalduondo, el Carnaval fue recuperado en 1975 tras 41 años de inactividad. "Marquitos" es un muñeco, de tamaño casi natural, vestido con camisa, corbata, traje negro con una flor en el ojal y botas o abarcas. Asimismo, lleva un collar de cáscaras de huevo y una voluminosa txapela negra. Tras celebrar la misa de mediodía, Marquitos, como se hacía con los antiguos condenados, es exhibido sobre un burro por las calles de Zalduondo. Un mozo, con capa y sombrero, acompaña al muñeco sobre la grupa del animal. Le siguen varios músicos y unos mozos, dos de los cuales llevan un varal o largo mástil que llaman "lata". Al llegar al Palacio de los Gizones, Marquitos es desmontado y colgado de la "lata". Por la tarde se descuelga al muñeco para ser conducido, acompañado por una curiosa comitiva, hasta el frontón. El cortejo está formado por el "cenicero", con un cubo de ceniza, el "barrendero" con su barredero, el "viejo y la vieja", ambas figuras interpretadas por un mismo mozo enmascarado que representa a los padres de Marquitos, varios "porreros", mozos con la cara pintada que visten con trapos o harapos, "músicos", "tres ovejas y un oso", animales representados por personas con los cuerpos cubiertos por pieles, y un "carruaje", tirado por una mula, desde el cual varios niños arrojan confetis y cuya nasa o gran cesta está ocupada por el "predicador" quien, disfrazado con una barba y un gorro, sujeta al muñeco. La comitiva, tras dar varias vueltas por el pueblo, llega al frontón donde se procede a la quema del Marquitos una vez que se ha leído tal condena por sus delitos.

Zalduondoko (Araba) Inauterietako pertsonaia Marquitos dugu. Traje beltzez jantzitako “panpina” da, gorbata darama eta lorea botoi-zuloan. Arrautza-oskolez egindako idunekoa darama. Pertsonaia berezi eta misteriotsua da.

Igande Inauteri goizean, goizeko hamaikak eta erdietan agertzen da herriko kale nagusian, asto baten gainean. Herriko mutil edo gizon bat joaten da asto gainean, Marquitosen atzean, berari eutsiz, jausi ez dadin. Astoa gidatzen dute aurrez prestatutako tokiraino, jauregi baten aurreraino, eta, han, Marquitos astotik jaitsi eta sei metroko luzerako makila baten puntan jartzen dute. Makila zutik jartzen da, lurrean sartuta, eta han goian geratzen da Marquitos hainbat orduz.

Arratsaldean prozesio zaratatsua abiatzen da Marquitos dagoen tokiraino, Predikadorea izenekoa da buru. Talde horretan Kale-garbitzailea eta errauts-zabaltzailea doaz lehenbizi, biak bata beltzak jantzita. Hurrengo musikariak, eta, hauen ondoren, behor batek tiratutako gurdia, Predikadorea barruan dela. Ondoren Atsoa eta Agurea . Marquitosen aita eta ama omen dira, eta pertsona bakar batek egiten du biena: bata bestearen gainean jarrita. Hartza eta ardia datoz hurrengo, eta Porreroak azken. Porrero hauek beren buruak lurrera botatzen eta pertikak erabiliz teilatuetatik zintzilikatutako kandela izoztuak apurtzen dituzte. Zaku-telaz jantzita egoten dira, beren buruak lurrera botatzen eta pertikak erabiliz teilatuetatik zintzilikatutako kandela izoztuak apurtzen dituzte. Zaku-oihalez jantzita egoten dira, barruan belar sikua edo beste zerbait sartuta, janzkera harrotzearren.

Marquitos jaitsi eta gurdian jartzen dute. Predikadoreak ez dio une batez ere jaregiten. Frontoira heltzen direnean epaia irakurtzen dio Predikadoreak Marquitosi: hil egin behar du. Jendeak txalo egiten du. Panpina lurrean jarri eta su ematen diote. Taldeko guztiek egiten dute dantza haren inguruan.

Antzina, Astearte Inauterian izaten zen Marquitosen hilketa.

 

  • Uztaritzen

Lau egunetan ospatzen dituzte Uztaritzen Inauteriak. Lehenengo hiruretan eskaerak egiten dira. Pertsonaia batzuk, beti berdinak, joaten dira etxez etxe dantza egin eta etxekoek emandakoa jasotzen. Hiru egun hauek Igande Inauteria orduko Igandea, Igande Inauteria bera eta egun honen bezpera izaten dira. Astearte Inautean, Zanpantzar paseatzen dute, eta ondoren, erre..

Aipatutako lehen hiru egunotan dantzariak desfilean joaten dira batetik bestera.

Desfile honetan Kaskarot, Ponpiera eta Kotilungorrek hartzen dute parte. Kaskarotak dira izatez dantzariak. Alkandora eta praka zuriak dituzte, txapel brodatua, gerriko zabal morea eta fraken bi alboetan koloreetako zintak josita, irudiak eginez. Eskuetan bina makilatxo. Mutilak izaten dira, hamarren bat. Talde hau joaten da lehen martxan, musikariak dituztela atzean.

Ondoren Ponpiera eta Kotilungarriak doaz. Ponpiera antzinako bufoien antzera dago jantzita, aurpegian karatula gorria darama, eta eskuetan sorgin-artaziak.

Kotilungorriak dira guztien artean ikusgarrienak, bi izaten dira. Gona gorria dute soinean, praka zurien gainetik, artilezko jaka zuria eta koloreetako amantala, zeinaren poltsikoan errautsa daramaten, airera eta jendeari botatzeko; eskuan, ostera, makila daramate, bertatik zintzilik behi-buztana; buruan kapela luze piramidala eta gerrian zintzarri ugari eskegita; aurpegia ehun gorrizko maskara batez estalia, aho eta begiak bistan dituztela. Pertsonaia hauek umeak izutzen ibiltzen dira. Honez gain, etxekoek emandako eskudirua batzen dute.

Sei edo zazpi orduz etxez etxe ibili ondoren, guztiak batera abiatzen dira txokoren batera, jatera.

Antzina, herri hauetan, bi talde kaleratzen ziren. Batzuek, arropa zahar eta zarpailez jantzita, barre eragiteko dantzak egiten zituzten. Algaraka, garrasika edo abesten ibiltzen ziren. "Zirtzilak" zuten izena. Besteak itxura garbi eta dotoreko jantziz mozorrotzen ziren. Talde honetakoak ziren Kotilungorriak eta Ponpiera, beste batzuen artean. Jaun, Anderea eta Hartza ere izaten ziren talde honetan.

Astearte Inautean Zanpantzar (Saint Pansart) agertzen da, gurdi gainean, Uztaritzeko kaleetan zehar. Lastoz betetako panpina handia da, herrian zehar ibili ondoren epaitua, kondenatua, fusilatua eta errea izaten dena.

 

  • Zuberoako Maskarada

Zuberoako Maskarada -hala da deitua- urtearen hasieratik Astearte Inaute arte ospatzen da. Ez du data zehatzik izaten. Maskaradetan dantza izaten da elementu nagusia.

Dantzariek hainbat egun eta agertokitan egiten dituzte beren ekitaldiak, eta dantzarien herrian bertan Astearte Inauterian egiten den "antzezpena" izan ohi da maskaradetako azkena.

Maskaradako pertsonaiak bi taldetan daude banatuta: gorriak eta beltzak. Lehenengoak, gorriak, garbi eta dotore jantzita daude, eta, jakina, gorria nagusitzen da haien arropetan. Talde horretakoak dira Txerrero, Artzaina, Gatuzain, Kantiniersa, Zamaltzain, Zikiratzaileak, Ferratzaileak, Kukulleroak, Jaun eta Anderea, Laboraria eta Etxekoanderea.

Gorrien ondoren musikariak doaz, eta, hurrengo, maskarada beltza. Talde honetakoak dira Ijitoak, Berzkinak, Zorrotzaileak, Eskaleak...

Antzezpena hasteko, herrira heltzean, barrikadak aurkitu eta gainditu behar dituzte gure pertsonaiok, gorriek dantzatzen, eta, beltzek, berriz, batere ordenarik gabe. Herriko kaleetan zehar ibili ohi dira guztiak, desfilean, pertsonarik garrantzitsu edo ospetsuenak bisitatuz. Bitartean, beltzak Zamaltzain izorratzen ari dira; Zikiratzaileek ere harrapatu nahi dute Zamaltzain, baina ez dute lortzen.

 

  • Nafarroa Beherean

Nafarroa Beherean Inauteriek Maiatzaren amaiera arte irauten dute, eta ez dira herri bakar batetan ospatzen, gehiagotan baino.

Inauteri hauetan egiten den desfileari Kabalkada esaten zaio. Kabalkadetan parte hartzen dutenen artean Bolantak dira ezagunenak eta ikusgarrienak. Dantzariei deitzen zaie honela, lepotik zetazko koloreetako zintak zintzilikatuta daramatzaten dantzariei, alegia.

Kabalkadan parte hartzen duen pertsonaia gehiago ere badago. Zaldikoak joaten dira lehenen: bizpahiru mutil izaten dira, izenak adierazten duen moduan, zaldi gainean joaten direnak; Zapurrak hurrengo, bizar beltz eta betaurreko beltzak dituztela. Bat, bi edo hiru Makilari doaz ondoren, muturrean bola bat duen makila luzea daramate eskuan; Erraldoitxoak bi izaten dira, emakume argal, luze eta fin bi errepresentatzen duten panpinak dira eta dantzari bik eramaten dituzte sorbalda gainean. Gorriak dantzarietariko bi izaten dira; apur bat desberdin jantzita, besteen nagusi edo gidari dira. Ondoren, Banderariak doaz, bat edo bi, eskuan banderak dituztela. Basandereak doaz hurrengo, eta, azkenez, Bolantak. Bi ilaratan joaten dira dantzari hauek dantza, salto eta oihu egiten.

Dantza dugu Kabalkadan elementu nagusia. Hogeita hiru omen dira Kabalkadetan egiten diren dantzak, eta hamazortziren bat, pausuak.

Antzina, beste Kabalkada batek jarraitzen zion hemen azaldutakoari. Bigarren hau jende zarpail, zikin, eskale eta emagalduz osatua zen. Zirtzikak ziren talde honetakoak; aurrekoen plantak egiten eta hauek irrigarri uzten joaten ziren.

Enparantzara heldutakoan dantza nagusiak hasi ohi dira. Gorriak dira dantzan egiten dutenak. Branlia eta Gobalet-dantza (baso ardoaren gainera salto egiten dena) egiten dituzte.

Dantzaren ondoren datoz "funtzioak" izenekoak. Zati honetan, pertsonaia bakoitzak bere lanbide edo ofizioa antzezten du: Ferratzaileek Zamaltzain eta Txerrero ferratzen dituzte, gogoz kontra; Zikiratzaileek Zamaltzain harrapatu eta irendu egiten dute; Zorroztaileek Jaunaren ezpata zorroztu ohi dute behin eta berriro, Jauna gustura gelditu arte; ijitoek istorio luze eta entretenigarriak kontatzen dituzte, eta, azkenez, Berzkinek Jaunak konpontzeko emandako dupina ezin konponduta utziko dute. Halere, Jauna engainatu eta dirua ateratzen diote... Azkenean, medikua ekarri eta honek salbatzen du Jaunak emandako dirua lapurtu duen langilea, patroi eta ijitoen artean harrapatu eta erdi hilda utzi dutena.

Antzezpena amaitzeko, dantza egin ohi dute denek batera.

 

  • Arizkunen

La tradición juega un papel muy importante en los Carnavales de Arizkun. La comparsa está formada por un oso (hartza), cubierto de pies a cabeza por pieles de carnero, sus cuidadores, viejas encorvadas, vecinos cubiertos con máscaras, fantasmas y una pareja de novios que simulan una boda. La representación, que este año será el 20 de febrero por la mañana, es sencilla y a la vez impresionante. El oso lucha por librarse de sus domadores y, cuando lo consigue, arremete contra todo aquel que se le pone delante. La fiereza del oso contrasta con la elegancia de la Sagar Dantza (la danza de la manzana), que se baila por la tarde. Los cuatro mayordomos del Carnaval, que se encargan de la organización de todos los festejos, ejecutan con manzanas en las manos este bellísimo y lírico baile, que constituye un homenaje a la primavera.

Arizkungo Inauterietako pertsonaia nagusia dugu Hartza. Herri honetan Korpus egunean bi damuñ (etxazain) nagusi eta beste bi damuñ laguntzaile aukeratu ohi dituzte. Baita beste damuñ etxekoandre bi ere.

Korpus asteko Igandean lau damuñek egiten zuten dantzan enparantzan, damuñ nagusi eta laguntzaileek. Gauza bera egiten zuten Igande eta Astelehen Inauterian ere.

Igande Inauterian, gazteak herriko ostatuan gosaldu eta "puska biltzera", etxez etxe eskatzera joaten ziren. Gaur egun ere jan, edan eta zarata ugari egiten dute etxe guztietan. Antzina, neskaren bat zegoen etxera helduz gero dantza egiten zuten. Arratsaldeko lauretan bildutakoa jaten zuten ostatuan, eta gero, berriro enparantzara joan ohi ziren, dantzara. Iluntzean, neskak etxera eta mutilak berriro ostatura, afaltzera. Damuñ nagusi eta laguntzaileek damuñ etxekoandre bataren etxean afaltzen zuten, eta bestearenean Astelehen Inauteri gauean.

Astelehen Inauterian aurreko egunekoa errepikatzen zen, pausuz pausu.

Asteartean, ostera, gazteak mozorrotuta kaleratzen ziren, kareta eta guzti batzuk. Zazpi zortzi erraldoi ere agertzen ziren. Baina egun honetako ardatz nagusia, gaur egun ere, Hartza da. Gizon edo mutilen batek egiten du hartzarena, gorputz osoa artilez estalita. Batera eta bestera mugitzen da hartza, ihes egin eta jendea izutzen du. Hartz-zaintzaileak darama lotuta, bere ondoan edukitzea asko kostatzen bazaio ere. Taket handia darama eskuan zaintzaileak, hartza menderatzen laguntzeko.

Inauterietan, egun honetan baino ez dute dantzatzen Sagar-dantza . Toki gehienetan nesken dantzatu ohi dute sagar-dantza, baina hemen, mutilek dantzatzen dute. Antzina, goizean ibilaldia hartzarekin egin ondoren, bazkaltzera joaten ziren aldran, eta, gero, arratsaldean, damuñ nagusi eta laguntzaileek dantzatzen zuten Sagar-dantza herriko kaleetan.

 

  • Unanuan

Se trata de un carnaval que a diferencia de otros pueblos se lleva celebrando desde la Edad Media. Una docena de mozos del pueblo vestidos de mamuxarros azuzan con varas de avellano (zumak) a todos los que hay en la calle durante dos horas. Utilizan máscaras muy antiguas de bronce cuyo origen se desconoce y que, ál término de la celebración, son guardadas en el ayuntamiento.


Unanuako Inauterietako pertsonaia nagusiak dira Mamoxarroak. Herri honetan, Igande eta Astearte Inauterian ospatzen dira "Ijoteak".

Igande Inauteria Mamoxarro txikien eguna da: herriko hamabost-hamazazpi urte bitarteko mutil guztiak kaleratzen dira mamoxarro jantzita. Kamiseta eta galtza luze zuriak daramatzate soinean. Buruan zetazko koloreetako zapia eta gerrian gerriko gorri edo beltza. Kaskabiloz jositako larruzko zinta gurutzatzen dute paparrean. Eta mozorroa are ikusgarriago egiteko, elementu harrigarriena: burdinazko karatula jartzen dute aurpegia estaltzeko. Ez daki inork noiz eginak diren karatulok. Zazpi geratzen dira herrian, antzina zeuden sei pareetatik.

Etxez-etxe ibiltzen dira oles eginez eskuan daramaten makilaren puntan lukainka eta urdai zatitxo bat jarrita. Etxeetan arrautza, urdai, lukainka eta abarrak oparitzen dizkiete, eta zortziak bueltan herriko tabernara bueltatu eta han afaltzen dute bildutakoa.

Hamazazpi urtetik gorakoen eguna Astearte Inauteria da, Mamoxarro handien eguna. Txikien moduan mozorrotzen dira, eta arratsaldean oles egitera joaten dira, musikarien laguntzarekin, mozorrotu gabe azken hauek. Mamoxarro handien atzetik beste gazte batzuk doaz , nor bere gisara mozorroturik. "Muttuak" dira, Mamoxorroen moduko makila daramate eskuan - 2m eta erdikoa izaten da -. Abestu bai baina hitzik ezin dute egin, horregatik dute Muttuak izena.

Batera eta bestera ibiltzen dira Mamoxarroak, beti harrapakinen baten bila. Ume edo neskatilaren bat ikusiz gero korrika abiatzen dira ea harrapatzen duten. Herritarrek honako hau esaten diete pasatzen ikustean:

"Mamoxarro xirri xarro, keteriako,

zazpiña uzkera apariako .

Zata begi gorri, urten behin etorri"

Herriari buelta eginda, ostatura itzultzen dira afaltzera. Afalostean Mamuxarro handiek eta Muttuek enparantza edo Udaletxe aurrean dantza egiten dute.

 

  • Lantzen

El Carnaval de Lanz es una de las fiestas más importantes que se celebran en Lanz y el más multitudinario de la Comunidad Foral de NavarraEspaña.

Se trata de una fiesta de carácter tradicional que tiene lugar en los días que preceden al Miércoles de Ceniza.

Cuando cae la noche las calles de la villa se inundan con los vecinos representando a distintos personajes y escenificando la captura de Miel Otxin, un malvado bandido. Entre los personajes representados encontramos:

  • Miel Otxin: Es un malvado bandido que representa a los malos espíritus. El lunes es capturado y paseado por el pueblo a ritmo de txistu y tamboril mientras que el martes de carnaval tras un nuevo paseo matutino y vespertino, es ejecutado y quemado en la hoguera, mientras los vecinos del pueblo bailan el zorcico alrededor de la misma.
  • Ziripot: Vestido se sacos rellenos de hierba o helecho, este personaje gordinflón recorre las calles de Lanz mientras el Zaldiko lo derriba al suelo continuamente a lo largo del recorrido.
  • Zaldiko: Alegre y saltarín, medio hombre medio caballo, vestido con sus mejores galas (con un caballo en su cintura) derriba a Ziripot al suelo.
  • Arotzak: Son los herreros, con martillos y tenazas, quienes ponen las herraduras a los Zaldiko.

Es interesante destacar, que mientras todos los miembros de la comparsa se reúnen y salen desde la Posada, los herreros lo hacen desde una casa particular. Por otro lado, no realizan el recorrido con todo el resto de personajes, sino que actúan en dos puntos concretos del recorrido.

  • Txatxo: Representan a la población de Lanz, enfundados en pieles de animales y ropas viejas y coloridas, portando escobas de paja y con la cara tapada, chillan, hostigan y arrementen a todos los presentes en la singular representación.

Toda la celebración es acompañada por música de chistu y tamboril.

Para algunos, el epílogo del Carnaval de Lanz no es otra cosa que la pan-

tomima del castigo sufrido por un bandolero que merodeaba por estas tie-

rras de Navarra. Quizás el nombre de Miel-Otxin o Mile-Otxin y algunos detalles de la farsa, tal y como la conocemos o conservamos noticia de ella, se hallen representados en función de la muerte del malhechor; pero, la existencia de Miel-Otxin y su manera de terminar, con la intervención del fuego, similar a otros gigantes y monigotes de Carnaval, es muy verosímil suponer que sean anteriores. Miel-Otxin, al igual que otros muñecos del País Vasco y de fuera de él, es un símbolo de Carnaval, que nos llega, como observa Caro Baroja, en función de la Cuaresma.

Astelehen eta Astearte Inauterian izaten da festa Lantzen. Egun bakoitzean antzezpen jakin bat jokatzen dute, eta egun bakoitzak bere ibilbidea du.

Pertsonaia nagusiak Miel Otxin, Ziripot, Zaldiko, Txatxoak eta Ferratzaileak dira.

Miel Otxin lastoz egindako hiru bat metroko panpina da, txantxo batek eramaten du sorbalda gainean festak dirauen bitartean. Ziripot Lesakako Zakuzaharren antzerakoa da itxuraz. Zaldiko zentauroa da, gizon batek, armazoi bat jarrita, zaldiaren itxura hartzen du. Armazoiak aurrealdean dauka zaldiaren buruarena egiten duena , eta zaldibuztana atzealdean. Txatxoek hainbat eratako janzkera daukate, baina, hori bai, guztiena da oso koloretsua. Eskuan erratza edo makila daramate. Aurpegia estalita eta buruan kapela konikoak, kolore askotakoak horiek ere. Ferratzaileak hiruzpalau izaten dira. Zakuzko telaz izaten dute estalia gorputza eta beren lanbideari dagokion tresneria daramate eskuan.

Astelehenean hasten da festa. Miel Otxin doa jendetzaren buruan. Ziripot traketsa, oinez egin ezinik dabil. Makila baten laguntza du oinez egiteko. Txatxoek oihu eta dantza egiten dute. Zaldiko saiatzen da Ziripot lurreratzen etengabe, eta Ziripot, traketsa bera, behin eta berriro erortzen da .. Zaldiko Ziripotengana hurbiltzen den bakoitzean, Txatxoek defenditu egiten dute gure gizon Zaldiko, eta Ziripot lurrera botatzen saiatzen da. Halako batean, Zaldiko harrapatzen dute Txatxoek. Ferratzaileek Zaldiko ferratzen dute.

Astearte Inautean ez dira ez Ziripot ez Zaldiko kaleratzen. Miel Otxin da egun honetan nagusi. Enparantzara eramaten dute Txatxoez inguraturik, eta han epaitu egiten dute. Tiroz hil eta lurrera botatzen dute erraldoia. Zatitu eta sua egiten dute haren gorpuarekin. Zortzikoa dantzatzen da suaren inguruan.

 

  • Ituren eta Zubietako

Caracterizados por sus comparsas de Zanpantzarrak que recorren ambos pueblos agitando sus cencerros para simbolizar el despertar de la naturaleza y ahuyentar a los malos espíritus. Comienzan en Zubieta el lunes posterior al último domingo de enero. Los zanpantzar o ioaldunak (el que porta ioaldeak, cencerros) recorren el tramo de Zubieta a Ituren (Navarra) y al llegar los vecinos les obsequian con almuerzos y música. Al día siguiente se repite, pero esta vez son los joaldunak deIturen los que visitan Zubieta.

El objetivo de los zanpantzar o ioaldunak, que recorre al son de los cencerros la distancia entre Ituren y Zubieta, consiste al parecer en ahuyentar a los malos espíritus e intentar despertar las energías de la naturaleza al final del invierno.

Otros personajes de estos carnavales son el hartza(un oso con cabeza de carnero, cubierto con pieles de oveja que encabeza al grupo de zanpantzar), o el maestro aparejador, encargado de colocarles los cencerros o ioaleak.

Ituren eta Zubietako Inauterietan agertzen dira Joaldunak. Urtarrileko azken asteko edo otsaileko lehenengo asteko astelehen eta asteartean ospatzen dituzte Inauteriak, bi herrietako mutilak ados jarrita, aukeratzen duten egunean.

Joaldunak bi herri hauetako mutil taldeak dira; euren ezaugarri nagusia da gerrian zintzarri handi parea lotuta eramatea. Zintzarria da Inauteri hauetako elementu nagusia. Mutilok, gerria astinduz, izugarrizko hotsa ateratzen diete zintzarrioi. Binaka joaten dira, ilara banatan, Joaldunak.

Astelehen eguerdian Zubietako Joaldunak joaten dira Itureneraino, hogei, hogeita hamar edo gehiago ere, beren dantzarekin zintzarrotsa sortzen.

Asteartean Iturengoak joaten dira Zubietara. Bide erdian egoten zaizkie zain Zubietakoak, eta, honela, elkarrekin egiten dute hortik aurrerako bidea. Bide hau egiten ere, etengabe entzuten da zintzarrotsa. Bidean, beste lagun batzuk elkartzen zaizkie: karroxak, mozorrorik sinesgaitzenak, sorginak, ijitoak... Ordu biak bueltan heltzen dira Joaldunak Zubietara eta hango kaleak eta enparantza korritzen dituzte, beren dantzan kontzentraturik, serio-serio.

Aitzina, bizpahiru egun irauten zuen festak. Garai hartan, ahuspez egiten zuten lo eta ezin izaten zuten salda baino hartu, hain izaten zituzten estu zintzarriak gerrian. Oihal beltz batez estaltzen zuten aurpegia.

Ituren eta Zubietako Joaldunen janzkera desberdina da. Iturengoek ardi-larru doblea eta painelu gorriak daramatzate soinean; Zubietakoek, ordea, ardi-larru bakarra eta zapi urdina. Guztiek eramaten dute isipua eskuineko eskuan eta kapela dotorea buruan. Txano honi "Ttuntturroa" esaten zaio; horregatik dute joaldunek “Ttuntturroak” izena.

Zintzarriek "joare" dute izena ; horregatik dira Joaldunak tresna horiek astintzen dituztenak. Badago beste era bat ere talde hauek izendatzeko: Zanpantzarrak.

 

  • Lesakan

Las celebraciones se concentran el domingo de Carnaval. Cuando se pone el sol las calles del pueblo se llenan de zaku zaharrak, treinta personajes vestidos con sacos de tela rellenos de hierba seca, dos de ellos en las piernas y uno en el tronco. Llevan la cara cubierta con un pañuelo, sombrero de paja y una pizontzia (vejiga), con la que azuzan al público. Estos personajes desfilan en fila de a uno siguiendo la música de la banda del pueblo acompañados de mairus (mujeres y hombres con sombrero ancho y cubiertas de abundantes tiras multicolores). También participan en estos peculiares carnavales otros personajes como los goitarrak (vecinos de los caseríos del barrio Nabaz) y los "fraindarrak" (jóvenes del barrio Frain), que cada uno a su manera y en grupos realizan cuestación, llevando el carnaval a la periferia durante los días de carnaval.


Lesakako Inauterietan agertzen dira Zakuzaharrak. Igande Inauterian, arratsaldeko zazpietan kaleratzen dira, hogei edo hogeita bost, guztiak batera.

Gizon hauek gorputza zakukiz (zakuzko oihalez) izaten dute estalita . "Jantzi' honen azpian lasto edo sarale ugari eramaten dute, eta hori esker itxura harrigarria daukate. Aurpegia zapi batez dute estalita, begi eta ahoaren parean zuloak dituzten zapiak. Puxika bana daramate eskuan. Banan-banan joaten ilaran, le, ie, ie oihuka.

Herriko kale guztiak korritzen dituzte honela. Kalez kaleko ibilaldi honetan Mairuen laguntza izaten dute. Mairuek kolorezko ehun zatitxoz izaten dute estalita gorputza.

Gaueko hamarretan heltzen dira herriko enparantzara zakuzaharrak. Enparantza erdian burdinazko barra bat dago albo batetik bestera, eta hari eusten diote. Une hortantxe herriko ume eta neska-mutikoek gainera egiten diete salto, zakuzaharrok lurrera botatzeko. Zakuetatik ere tira egiten diete eta hauetariko askok eta askok beren zaku jantziak galtzen dituzte, eta, ondorioz, saralea zabaltzen da alderdi guztietara. Umeak, orduan, hasten dira saraleaz jolasten, elkarri botatzen diotela.


  • Durangoko Aratosteak

Durango Uriko Karnabalak antzinakoak dira. XVII. Mendeko udaletxeko akta eta kontu liburuetan horren berri jasotzen da. “Carnestolendas” eta egun horietako sokamuturrean soltatzen zen bigantxaren berri ematen zen hauetan.

Jai honekin zerikusia duen lehenengo eguna “basokoipetsu” edo “Txitxiburduntzi” da. Egun honetan, karnabal aurreko igandean, mendira joan eta urdaia, txorizoa edo beste txerrikiren bat burduntzian erreta familia eta lagun artean merendatzeko ohitura izaten da. Karnabal egunak hauek izaten ziren: “Eguenzuri”, “bariku argi”, “zapatu erregular”, “domeka karnabal”, “astelen karnabal” eta “martitzen karnabal”.

Karnabal jaiak eguenzuri egunean hasten zen. Egun honetan danborileroak, erromeria eta sokamuturraz gain, eskolaumeak eguenzuri koplak kantatzera irtetzen ziren, merienda goxo bat egiteko janaria eta dirua lortzeko asmoz. Hurrengo jaieguna domeka karnabal izaten zen. Egun horretan konpartsak ateratzen ziren alkatearen baimenarekin. Astelen karnabal egunean hartzaren konpartsa ateratzen zen.

Martitzen karnabal, lekuko guztien arabera, Durangoko karnabalen egun nagusia izaten zen. Egun honetan goizean estudiantinak irtetzen ziren. Oso ezaguna zen egun horretan irtetzen zen konpartsa “Surrandien konpartsa”.

Surrandiak kalez kale arineketan ibiltzen ziren jendea beldurtzen. Oinetan abarkak, mahoizko prakak, alkandora, gerrian zintzarriak eta aurpegian sudur handiko maskara edo kareta bat eramaten zuten. Eskuan txaleko zahar bat eramaten zuten eta kaletik zebiltzan ume eta emakumeak txaleko honekin joten zituzten. Putzuetan salto eginez inguruan zeuden guztiak busti egiten zituzten. Bihurrikeriak egiten pasatzen zuten eguna. Hala ere, Andra Mariko elizpea errespetatzen zuten eta bertan gordetzen zirenak lasai uzten zituzten.


  • Altsasun

El personaje principal es el momotxorro, un disfraz caracterizado por estar adornado por una enorme cornamenta con una cesta en la cabeza, pieles de oveja, un tridente y enormes manchas de sangre sobre una gran camisa blanca. Se desconoce el origen de este personaje, pero se trata sin duda del personaje del carnaval rural vasco con una carga más violenta y atávica. Existen leyendas en Alsasua referidas a que durante muchos años algunas personas del pueblo se disfrazaban de animales para allanar las casas, robar y violar a las mujeres que en ella se encontraban, lo que justificaría las manchas de sangre en el personaje. Tras los años de prohibición franquista este personaje fue recuperado en 1982 en base a las investigaciones del acordeonista Enrike Zelaia, que se entrevistó con los mayores del pueblo. Desde entonces se ha hecho cada vez más popular. La danza de estos personajes en la plaza de los Fueros ha llegado en la actualidad a ser una de identidad del pueblo. Se celebra el martes anterior al miércoles de ceniza al son de la Momotxorroen dantza. Completan el cortejo lugareños disfrazados de brujas y fantasmas. Preside el cortejo Lucifer, un macho cabrío cornudo delaquelarre. Todos ellos bailan al mismo son.

Altsasuko iñauterietako asteartean puska biltza (etxez etxe egiten den eskaera) egiten da. Bertan jasotakoarekin bapo jan eta edan ondoren ilunabarrean (iluntasunean momotxorroek beldur handiagoa ematen dute) ehunka momotxorro frontoitik ateratzen dira uluka eta aitzinean topatzen duten oro kolpatuz.

Hainbat karrikatan barna ibili ondoren, kalejirara Juantraposo, Maskaritak, Akerra eta Sorginak batzen dira. Akerra gurdi baten gainean doa. Bertatik eme guztiak kitzikatzen ditu bere atributuak erakutsiz. Horrela bada, sorginak lizunkoi oihukatzen dute egoera dibertigarri eta haragikoia sortuz. Estetikoki eta dinamikoki momotxorroek duten izaera bortitzarekin oreka ematen du. Herriko karriketatik ibili ondoren eta hamaika tabernatan geldiuneak egin ondoren, herriko plazan “Momotxorroen dantza” egiten dute.


  • Amurrion

Su personaje destacado es Kakarro. Los jóvenes del pueblo salen con la cabeza cubierta con sacos negros, ropas oscuras y un puxika (globo realizado con la vejiga del cerdo inflada y seca o con unos grandes palos con la intención de asustar a los vecinos) en la mano. Entre todos ellos destaca uno que corría detrás de los niños del pueblo arrastrando una larga túnica negra. Más tarde fue denominado Judas u hombre del saco. Había hombres que se disfrazaban de mujeres y también algunas mujeres que se disfrazaban de hombres.

Amurrioko iñauterietako pertsonaia garrantzitsuena Kakarro da. Garai batean, herriko gazteak kakarroz mozorrotuta irtetzen ziren baserrietatik iñauteri igandean. Buru eta aurpegiak zaku edo ohial beltzez estaliak eramaten zituzten, buruan kapela, eta gainontzeko jantziak ilunak. Herritarrak beldurtu nahian puxika lehorrak edo makil luzeak eramaten zituzten. Normalean gizonezkoak ateratzen ziren emakumez mozorrotuta, baina tarteka emakumezkoak gizonezkoz jantzita ere ateratzen ziren.

Kakarro nabarmenena tunika beltz, zahar eta zikin batez jantzita ateratzen zen eta herriko umeak beldurtzen saiatzen zen. Judas deitzen zioten hone eta umeek "Kakarro Birigarro ..." abestitxoa kantatzen zioten. Pertsonaia honek zaku bat zeramanez "Hombre del saco" ere deitzen zioten.


  • Aoizen

Los personajes principales de estos históricos carnavales son los kaskabobos y las mascaritas. Los kaskabobos ataviados con trajes estilo arlequín lleno de 'zintzarris', que hacen sonar al correr por las angostas calles de la villa persiguiendo a los chavales a los que golpean con furia, y las mascaritas ocultas tras una pamela echan agua a los transeuntes en este gélido mes.

El martes de carnaval, se hace una recolecta de huevos y chistorra, para después realizar en la sociedad del pueblo una cena popular de típica tortilla de chistorra.

Aoizko tradiziozjko iñauterietan  Kaskaboboak eta Mascaritak dira pertsonaia garrantzitsuenak. Kaskaboboak, zintzarriz estalita zegoen arlekin moduko jantziarekin joaten ziren. Zintzarri doinua lagun zutela, kaleetan zehar korrika jarduten zuten herriko umeen atzetik, harrapatzen zutena golpatuz. Mascaritak berriz, pamela handi baten gerizpean izkutaturik ura botatzen diote herritarrei.


Xamar. "Orhipean. Gure Herria ezagutzen".  Pamiela 2001
Euskal Inauteriak (http://www.erabili.com/zer_berri/muinetik/1139932886)

http://es.wikipedia.org/wiki/Carnaval_vasco
http://www.ahari.org
Comments